भारतीय रेल्वे दररोज देशभर २५ हजार गाड्या चालवते

रेल्वेला अनेकदा देशाची जीवनरेखा म्हटलं जातं. दरराेज, हजाराे प्रवासी आणि मालगाड्या देशाच्या रेल्वे जाळ्यावरून धावतात. त्या लाखाे लाेकांची तसेच काेळसा, सिमेंट, धान्य आणि खते यांसारख्या जीवनावश्यक वस्तूंची वाहतूक करतात. पण, या प्रचंड कार्यामागे, तितकीच माेठी आर्थिक व्यवस्था आहे.

 

रेल्वे दरराेज शेकडाे काेटी रुपये कमावते.

 तरीही, त्यातील एक माेठा भाग पगार, निवृत्तिवेतन, इंधन, वीज, देखभाल आणि इतर परिचालन खर्चांवर तात्काळ खर्च हाेताे. रेल्वे दरराेज 24000 ते 25000 गाड्या चालवते. यांची ढाेबळमानाने प्रवासी आणि मालवाहतूक सेवांमध्ये विभागणी केली जाते.

दरराेज अंदाजे 13500 ते 14000 प्रवासी गाड्या धावतात. यामध्ये सामान्य प्रवासी सेवा, एक्स्प्रेस आणि मेल गाड्या, उपनगरीय सेवा आणि वंदे भारत व अमृत भारत सारख्या प्रीमियम गाड्यांचा समावेश आहे. या सर्व गाड्या मिळून दरराेज अंदाजे 20 ते 25 दशलक्ष प्रवाशांना सेवा देतात.

 

प्रवासी सेवांव्यतिरिक्त, दरराेज 11000 हून अधिक मालगाड्या देखील धावतात.

या गाड्या भारताच्या उद्याेग आणि ऊर्जा क्षेत्रासाठी आवश्यक असलेला कच्चा माल आणि तयार वस्तूंची वाहतूक करतात.

भारतीय रेल्वेचा वार्षिक महसूल अंदाजे 2.74 लाख काेटी आहे. याचा अर्थ, सरासरी दैनिक महसूल अनेकशे काेटी रुपये आहे. विशेष म्हणजे, प्रवासी तिकिटे हा रेल्वेच्या महसुलाचा सर्वात माेठा स्राेत नाही. मालवाहतुकीचा वाटा सर्वाधिक आहे. मालवाहतुकीचा वाटा दैनिक महसुलाच्या अंदाजे 60 टक्के ते 62 टक्के आहे. म्हणजेच दरराेज अंदाजे 465 काेटी. या महसुलाचा माेठा भाग काेळशाच्या वाहतुकीतून येताे, त्यानंतर सिमेंट, लाेखंड, खते आणि धान्य यांसारख्या वस्तूंचा क्रमांक लागताे.

 

प्रवासी सेवांमधून दरराेज अंदाजे 200 ते 232 काेटी उत्पन्न मिळते, जे एकूण महसुलाच्या अंदाजे 31 टक्के आहे. उर्वरित महसूल भाड्याव्यतिरिक्त इतर स्राेतांमधून येताे, ज्यात पार्सल सेवा, जाहिरात, भंगार लिलाव आणि भाडेपट्टी यांचा समावेश आहे.

एवढे माेठे जाळे चालवणे प्रचंड खर्चिक आहे.

 

दैनंदिन परिचालन खर्च अंदाजे 690 ते 720 काेटी असताे. सर्वात माेठ्या खर्चांपैकी एक म्हणजे रेल्वे कर्मचारी वर्ग. भारतीय रेल्वेमध्ये 12 लाखांहून अधिक लाेक काम करतात, त्यामुळे पगारावर हाेणारा खर्च हा एकूण खर्चाचा एक माेठा भाग असताे. सेवानिवृत्त रेल्वे कर्मचाऱ्यांना निवृत्तिवेतन देणे हा देखील एक माेठा आर्थिक भार आहे.

 

आणखी एक माेठा खर्च म्हणजे ट्रॅक्शन एनर्जी गाड्या चालवण्यासाठी लागणारी वीज आणि डिझेल यासाठी खर्च हाेताे. आता जवळपास संपूर्ण ब्राॅडगेज नेटवर्कचे विद्युतीकरण झाल्यामुळे विजेचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे. दीर्घकाळात ऊर्जेचा खर्च कमी करण्यासाठी रेल्वे साैर ऊर्जेचाही विचार करत आहे.

 

भारतीय रेल्वेची आर्थिक स्थिती अनेकदा तिच्या ऑपरेटिंग रेशाेवरून माेजली जाते. 98.43 टक्के ऑपरेटिंग रेशाेचा अर्थ असा आहे की, मिळवलेल्या प्रत्येक 100 रुपयांच्या महसुलावर रेल्वे अंदाजे 98.43 रुपये खर्च करते. यामुळे इतर आर्थिक गरजा विचारात घेण्यापूर्वीच खूप कमी ऑपरेटिंग शिल्लक राहते. त्यामुळे, रेल्वे प्रणालीमध्ये एवढ्या माेठ्या प्रमाणात व्यवहार हाेत असूनही, याला अत्यंत फायदेशीर व्यवसाय मानले जाऊ शकत नाही. यामागील सर्वात माेठ्या कारणांपैकी एक म्हणजे भारतीय रेल्वे समाजसेवा देखील करते. भारतातील मध्यमवर्गीय आणि कमी उत्पन्न असलेल्या लाेकांसाठी परवडणारा रेल्वे प्रवास अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

 

आकडेवारीनुसार, रेल्वे एका प्रवाशाला 1 किलाेमीटरपर्यंत नेण्यासाठी अंदाजे 1.38 रुपये खर्च करते, तर सरासरी भाडे फक्त 73 पैसे आहे. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, सामान्य प्रवासावर प्रवाशांना लक्षणीय अनुदान मिळते. यामुळे प्रवासी वाहतुकीत माेठे नुकसान हाेते. याचा अंदाजित वार्षिक खर्च सुमारे 60000 काेटी रुपये आहे.