मुलांना शिस्त लावण्यासाठी रागावणेच गरजेचे असते, असे काेणी म्हटले?

 

 

 

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला ऑस्टियाचे डाॅक्टर आणि मानसाेपचारतज्ज्ञ डाॅ. अल्फ्रेड एडलर यांनी पाॅझिटिव्ह डिसिप्लिनच्या दिशेने काम सुरु केले हाेते. त्यांचे असे मानणे हाेते की, सामाजिक प्राणी असल्याच्या नात्याने बिलाेनगिंगनेस म्हणजेच आपण कुठे तरी अनिवार्यपणे जाेडलेले आहाेत अन आवश्यक आहाेत, अशी ओढ प्रत्येक माणसात असते. मूळ सुध्दा जेव्हा काही करते, तेव्हा आतून त्याला काहीतरी मिळवायचे असते, परंतु त्यात स्वतःचे महत्त्व प्रस्थापित करण्याचा भाव असताे.अशा वेळी मुलाला चांगली वर्तणुकीसाेबतच त्याची ओळख दूर करून त्याला त्याच्या स्वतंत्र महत्वाचा अनुभव करून द्या आणि यात त्यांनी सकारात्मक शिस्तीची संकल्पना मांडली.

 

या संकल्पनेला डाॅ. जेन नेल्सन यांनी पुढे नेले, ज्या स्वतः सात मुलांच्या माता हाेत्या. त्यांनी पाॅझिटिव्ह डिसिप्लिन नावाचे पुस्तकही लिहिले आहे, ज्याचा सारांश असा आहे की - मुलाने जेव्हा काही चुकीचे केले असेल, तेव्हा त्याला शिक्षा किंवा ओरडण्याऐवजी त्याच्या तार्किक परिणामांच्या गाेष्टी बाेलून समजावून सांगा. ही समज मुलासाेबत आयुष्यभर राहील. काइंड अँड फर्म म्हणजेच पालक मुलाला समजावण्यासाठी दयाळू परंतु खंबीर उपायांवर काम करतात. मुलाप्रती संवेदनशील राहूनही खंबीरपणा कसा दाखवता येताे, याचे मार्ग त्यांनी आपल्या पुस्तकात दिले आहेत.

 

 इफेक्टिव्ह (प्रभावी) आहे कारण ही पद्धत यशस्वी हाेण्याचे कारण असे की, ती मुलाच्या मेंदूच्या विकासाशी सुसंगत आहे. जेव्हा आपण मुलाला घाबरवताे, तेव्हा त्याच्या मेंदूमध्ये भीती किंवा आक्रमकतेचा (फाईट ऑर फ्लाईट) प्रतिसाद निर्माण हाेताे, ज्यामुळे ताे काहीही शिकू शकत नाही. पाॅझिटिव्ह डिसिप्लिनमुळे मुलाचे मन शांत राहते आणि ते तर्कसंगत पद्धतीने विचार करायला शिकते. शिवानी कुडवा म्हणतात, आजचे मूल माहितीने परिपूर्ण आहे. त्याला मका?फ याचे उत्तर हवे असते. जर तुम्ही फक्त भीती दाखवून शिस्त लादली, तर ते क्षणिक काळासाठी मान्य करेल पण आतून बंड करेल. पाॅझिटिव्ह डिसिप्लिन मुलाची स्वतंत्र विचारशक्ती विकसित करते, जी भविष्यात त्याला एक जबाबदार आणि समजूतदार प्राैढ व्यक्ती बनण्यास मदत करते.

 

तुम्ही मुलाला स्वातंत्र्यही देता आणि साेबतच मर्यादा (बाउंड्रीज) देखील आखून देता. परंतु, जर मुलाने ती मर्यादा ओलांडली, तर तुम्ही त्याला रागावत नाही, तर मर्यादा ओलांडण्याचे काय वाईट परिणाम हाेतील याची जाणीव करून देता. तुम्ही त्याला घाबरवत नाही किंवा ओरडत नाही, तरीही मुलासमाेर खंबीरपणे या कृत्याचा काय निकाल लागेल हे सांगून देता. मूल कुटुंबाचा एक भाग आहे आणि जेव्हा ते मस्ती करते, तेव्हा केवळ त्या वेळेपुरत्या त्याच्या वर्तणुकीच्या परिणामांवर चर्चा हाेते, मुलाच्या संपूर्ण अस्तित्वावर नाही.तुम्ही शिक्षा किंवा लाड यावर नाही, तर साेल्युशनवर लक्ष केंद्रित करता. मुलाला सुधारण्यासाठी त्याला अपमानित करण्याची गरज नाही, तर त्याच्यासाेबत बसून परिणाम आणि त्यावरील उपायांवर चर्चा करण्याची गरज आहे.मुलाला देखील आदरपूर्वक समजावून सांगण्याची शैली म्हणजेच सकारात्मक शिस्त. चूक ही शिक्षेची नाही, तर शिकण्याची संधी आहे, या विषयावर मुलाशी केलेला संवाद म्हणजेच सकारात्मक शिस्त.

 

 सकारात्मक शिस्त म्हणजे: एकाच वेळी कडक आणि दयाळू राहणे: म्हणजेच मुलाच्या भावना समजून घेणे आणि साेबतच खंबीर राहणे, म्हणजेच नियमांचे पालन करून घेणे. मुलाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आदर करणे आणि बदल्यात मुलाला देखील इतरांचा आदर करायला शिकवणे.

 

 चुकांकडे पाहण्याचा दृष्टिकाेन: चुकांना शिक्षेस पात्र मानण्याऐवजी त्यातून शिकण्याची संधी म्हणून पाहण्याचे प्रशिक्षण देणे. (क्रमश:)