नवरात्रीचे नऊ दिवस उपवास करणाऱ्यांसमाेर एक महत्त्वाचा प्रश्न असताे, ताे म्हणजे या दिवसांत नेमके काय खावे? शरीरातील ऊर्जा टिकून राहावी, खाण्यात विविधता असावी आणि परंपरेचे पालनही व्हावे, अशी प्रत्येकाची इच्छा असते. भारतीय परंपरेत उपवासाच्या पदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. बटाटा, रताळे, शिंगाडा, साबुदाणा, राजगिरा, शेंगदाणे, फळे, दूध आणि दही यांपासून अनेक चविष्ट पदार्थ तयार केले जातात. मात्र, प्रत्येक कुटुंबाच्या आणि प्रदेशाच्या उपवासाच्या पद्धती वेगवेगळ्या असतात.
उपवासाच्या थाळीत विविधता
काही घरांमध्ये नवरात्रीत केवळ फलाहार केला जाताे, तर काही ठिकाणी दिवसातून एकदाच भाेजन करण्याची प्रथा आहे.
साबुदाण्याची खिचडी, साबुदाण्याचे वडे, राजगिऱ्याच्या पुऱ्या, शिंगाड्याच्या पिठाच्या पाेळ्या आणि रताळ्याचे पदार्थ उपवासाच्या थाळीला वेगळी चव देतात. कुट्टूच्या पिठापासूनही पाेळ्या, पुऱ्या आणि इतर पदार्थ बनवले जातात. त्यामुळे उपवासाच्या नऊ दिवसांत राेज काहीतरी वेगळे खाण्याचा आनंद घेता येताे.
साबुदाणा आणि शिंगाड्याचे महत्त्व
नवरात्रीच्या उपवासात साबुदाणा विशेष लाेकप्रिय आहे. साबुदाण्याची खिचडी, वडे आणि खीर यांसारखे पदार्थ अनेकांच्या पसंतीचे असतात. शिंगाड्याच्या पिठापासून पाेळ्या आणि पुऱ्या तयार केल्या जातात. उपवासाच्या पदार्थांमध्ये शेंगदाणे, तूप आणि बटाट्याचाही वापर हाेताे. मात्र, तळलेल्या पदार्थांचे प्रमाण मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
फळे, सुकामेव्याचा समावेश
उपवासाच्या आहारात फळांना महत्त्वाचे स्थान आहे. सफरचंद, केळी, पपई, डाळिंब आणि हंगामी फळांचा समावेश करता येताे.
दूध, दही, ताक आणि सुकामेवा यांमुळे आहारात विविधता येते. फक्त एकाच प्रकारचे फळ वारंवार खाण्यापेक्षा वेगवेगळी फळे खाणे अधिक याेग्य ठरते. घरच्या घरी तयार केलेले साधे, ताजे आणि संतुलित पदार्थ निवडावेत.
उपवास म्हणजे संयम आणि शिस्त
उपवासाच्या नावाखाली अतिप्रमाणात तळलेले पदार्थ, मिठाई किंवा जड भाेजन खाणे टाळावे. उपवासात बटाटा, रताळे, भाेपळा, दुधी भाेपळा आणि परंपरेनुसार स्वीकारल्या जाणाऱ्या इतर भाज्यांचा वापर करता येताे.
उपवासाचा खरा अर्थ केवळ अन्नत्याग नसून संयम, शिस्त आणि आत्मिक शुद्धी साधणे हा आहे. त्यामुळे नवरात्रीत काय खाऊ नये यापेक्षा जे खाणार आहाेत ते पाैष्टिक, संतुलित, चविष्ट आणि आपल्या काैटुंबिक परंपरेला अनुसरून असावे, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.